Là một người thích viết và đang học viết nghiêm túc, mình mang nỗi sợ phổ biến khi viết là bí ý tưởng, không biết viết gì. Nhưng có một trạng thái mà mình còn sợ hơn nữa đó là mình vẫn viết ra được, chữ vẫn tuôn ra đều đặn, nhưng mình bị lạc lối trong chính mê cung chữ nghĩa đó. Đây là điều mình gặp thường xuyên, nhất là khi mình cố ép bản thân phải hoàn thành một bài viết nào đó.
Những dòng chữ ‘vô tri’
Bạn đã bao giờ trải qua cảm giác này chưa? Khi mà chữ vẫn ở trong đầu, ngón tay vẫn lạch cạch gõ phím, câu từ vẫn nối tiếp nhau hiện ra. Khi đọc lại, bạn thấy nó không sai về mặt kỹ thuật, câu cú và ngữ pháp khá chuẩn chỉnh, thậm chí có những đoạn có vẻ hay. Nhưng càng đọc bạn thấy sai sai.
Bạn cảm thấy bài viết thiếu một điều gì đó, không có điểm bám, không có điều gì đọng lại sau khi đọc. Giống như khi nấu ăn, bạn nếm thử món ăn cứ nhàn nhạt, không ngon cũng không dở, mà thiếu sự đậm đà cần thiết. Khi viết cũng vậy, đôi khi mình không hề bí từ, mà là không biết mình đang viết cái gì. Mình nhận ra rằng không phải viết xuống là xong, nếu bài viết không chứa một thông điệp cốt lõi, sẽ khó có thể chạm tới độc giả.
Mơ hồ khi đọc lại bài mình viết
Có một lần mình viết một bài viết chia sẻ quan điểm. Lúc đó mình hào hứng lắm, dành cả buổi để trau chuốt từng từ, từng câu, cố làm cho chữ mượt mà hơn, dùng những từ có vẻ sâu sắc hơn. Sau khoảng hơn 2 tiếng đồng hồ mình có được một bản thảo khoảng 1500 từ.
Theo thói quen, trước khi kết thúc, mình tự đặt cho mình một thử thách nhỏ: “Nếu phải tóm tắt toàn bộ bài viết này trong đúng hai câu cho một người bận rộn, mình sẽ nói gì?”
Và mình không làm được. Mình loay hoay diễn đạt lại ý này, rồi thấy nó chưa đủ, lại thêm ý kia vào, rồi cuối cùng nhận ra câu tóm tắt của mình còn mơ hồ hơn cả bài viết. Lúc đó, mình nhận ra rằng: Mình hoàn toàn không biết mình vừa viết cái gì. Vậy thì, khi chính mình còn mơ hồ với điều mình viết, thì độc giả họ làm sao có thể hiểu được điều mình muốn truyền tải.
Mình từng nghĩ vấn đề nằm ở cách viết
Trước đây, mỗi khi rơi vào tình trạng này, mình thường đổ lỗi cho kỹ năng. Mình nghĩ rằng: “À, chắc là do vốn từ của mình còn ít, hoặc mình chưa vững các kỹ thuật diễn đạt nên bài viết mới không thoát ý”.
Thế là mình lao vào sửa. Mình thay từ đồng nghĩa, đảo trật tự câu, thêm thắt ví dụ cụ thể để bài viết đầy đặn và sâu sắc hơn. Nhưng càng sửa, bài viết càng rối rắm. Giống như bạn đang cố sơn mới lại hàng rào đã mục ruỗng bên trong, lớp sơn mới có thể bóng bẩy nhưng nó không giúp hàng rào vững chắc hơn.
Sau nhiều lần như vậy, mình thử nhìn vấn đề ở góc độ khác đi một cách trung thực: Vấn đề không nằm ở câu từ, mà là ở việc mình chưa thực sự thấu rõ mình muốn viết cái gì.
Đôi khi chúng ta sẽ gặp ảo giác về sự hiểu biết. Cảm giác mơ hồ rằng ‘mình hiểu rõ vấn đề rồi’ nhưng thực tế không thể định hình được nó. Và khi ý tưởng chưa rõ ràng, mình bắt tay vào viết, mình dễ bị dẫn dắt bởi cảm giác mơ hồ đó với rất nhiều từ ngữ, nhưng không thực sự quy về một lõi trung tâm.
“Viết không phải là cách để phô diễn vốn từ, viết là cách để cụ thể hóa tư duy.”
Nếu tư duy còn lộn xộn, bài viết chắc chắn sẽ lộn xộn, dù bạn có là một bậc thầy về ngôn từ đi chăng nữa.
Bài học về sự ‘dừng lại’
Từ khi nhận ra điều này, mình thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận. Bây giờ, mỗi khi thấy bài viết bắt đầu có dấu hiệu sa đà vào những câu từ hoa mỹ nhưng thiếu trọng tâm, mình sẽ dừng lại ngay lập tức. Mình không cố rặn thêm một chữ nào nữa.
Mình sẽ uống một ngụm nước, rồi tự vấn: “Cuối cùng, mình đang muốn nói cái gì?”
Nếu mình không thể trả lời câu hỏi đó một cách rõ ràng trong vòng 30 giây, điều đó có nghĩa là mình chưa hiểu đủ để viết.
Điều này không làm mình viết nhanh hơn. Thậm chí, nó khiến tốc độ viết bài của mình chậm đi đáng kể. Có những buổi tối mình dành cả 5 tiếng đồng hồ chỉ để viết rồi xóa, hoặc chỉ để ngồi suy nghĩ về một cái “lõi” duy nhất. Nhưng bù lại, những bài viết sau đó bắt đầu có sức nặng hơn. Mình ít bị lạc trong chính những câu văn của mình, và quan trọng nhất, mình cảm thấy tự tin với từng câu chữ mình đặt xuống.
Điều mình nhận ra
Giờ đây, trạng thái ‘không biết mình đang viết cái gì’ vẫn thỉnh thoảng xuất hiện. Nhưng nó không còn làm mình sợ hay thất vọng nữa. Với mình đó là một tín hiệu báo động rằng mình chưa đủ sự rõ ràng, cần dừng lại và suy nghĩ thêm.
Trong nghề viết, nhất là khi mình đang hướng tới việc trở thành biên tập viên và chấp bút sách, đòi hỏi sự trung thực cao với tư duy của chính mình. Nếu mình không thể làm rõ những suy nghĩ của bản thân, làm sao có thể giúp tác giả làm rõ tư duy của họ?
Với mình, độc giả không tìm đến để xem bạn dùng câu từ ra sao, mà đọc để cảm nhận một tư duy mạch lạc và một tâm hồn có bản sắc riêng trong từng bài viết. Vậy nên, đi chậm lại để nghĩ cho rõ điều mình muốn viết, chính là cách nhanh nhất để chạm đến trái tim người đọc.
