Có một thói quen kỳ lạ mà dạo gần đây tôi mới nhận ra ở chính mình: nếu lâu quá tôi không thấy cuộc sống có điều gì khiến mình phải khóc, tôi sẽ chủ động tìm một bộ phim thật buồn để xem. Tôi xem phim chỉ để được khóc.
Nghe có vẻ kỳ quặc, nhưng với tôi, còn có thể rơi nước mắt thì thật là tốt. Giọt nước mắt ấy nhắc tôi rằng mình vẫn còn biết rung động, vẫn có thể thổn thức trước một câu chuyện, vẫn biết thương một người xa lạ và để nỗi buồn của họ đi qua mình.
Cân bằng lý trí và cảm xúc dưới góc nhìn tâm lý học
Khi nói về đời sống tâm lý, chúng ta thường có xu hướng đặt lý trí và cảm xúc ở hai phía đối lập. Lý trí giúp ta suy nghĩ, phân tích, cân nhắc và đưa ra quyết định. Cảm xúc giúp ta nhận biết điều gì có ý nghĩa với mình, điều gì khiến ta yêu thương, trân trọng, đau lòng hoặc muốn tiến lại gần. Một đời sống tinh thần lành mạnh cần cả hai khả năng này cùng hiện diện.
Carl Jung, nhà tâm thần học người Thụy Sĩ, từng mô tả bốn chức năng tâm lý cơ bản gồm Thinking, Feeling, Sensation và Intuition. Đây là một trong những cách tiếp cận nổi tiếng của ông khi tìm hiểu cách con người nhận biết và diễn giải thế giới nội tâm của mình.
| Chức năng | Cách vận hành | Vai trò |
| Thinking – Tư duy | Phân tích, so sánh, tìm kiếm sự hợp lý | Giúp giải quyết vấn đề và đưa ra quyết định |
| Feeling – Cảm nhận | Đánh giá giá trị của trải nghiệm theo cảm xúc | Giúp nhận biết điều mình yêu thương, trân trọng hoặc đau lòng |
| Sensation – Cảm giác | Tiếp nhận thông tin trực tiếp qua giác quan | Giúp con người nhận biết và neo mình vào thực tại |
| Intuition – Trực giác | Nhận biết những khả năng, ý nghĩa hoặc mối liên hệ phía sau sự việc | Hỗ trợ liên tưởng, hình dung và sáng tạo |
Điều khiến tôi đặc biệt yêu thích trong bốn chức năng ấy là Feeling. Tôi thường nghĩ về nó như một chiếc la bàn rất nhỏ nằm bên trong mỗi người. Nó giúp ta biết một điều gì đó quan trọng với mình đến mức nào, một cuộc gặp gỡ có ý nghĩa ra sao, một câu chuyện vì sao khiến mình day dứt, hoặc một người xa lạ vì sao lại có thể khiến mình thương cảm.
Feeling là gì và vì sao tôi trân trọng khả năng cảm nhận?
Trong cách Jung sử dụng khái niệm này, Feeling không đơn giản đồng nghĩa với việc dễ xúc động hay hay khóc. Feeling liên quan đến cách chúng ta nhận biết và đánh giá giá trị cảm xúc của một trải nghiệm. Nhờ chức năng này, ta có thể nhận ra điều gì đáng quý, điều gì khiến mình yêu thương, điều gì cần được giữ lại và điều gì khiến mình đau lòng.
Vì thế, một người có đời sống cảm xúc phong phú chưa chắc đã là người thường xuyên rơi nước mắt. Có người thể hiện cảm xúc bằng một cuộc trò chuyện sâu sắc, một hành động chăm sóc, một lựa chọn sống, một bức thư viết cho người mình yêu thương hoặc đơn giản là khả năng ngồi yên trước nỗi buồn của người khác.
Tôi thích phần Feeling ấy bởi trong một thế giới quá coi trọng tốc độ, hiệu quả và khả năng giải quyết vấn đề, nó nhắc chúng ta rằng con người còn có một cách khác để hiện diện: cảm nhận. Có những điều trong cuộc đời chẳng cần được giải quyết ngay. Chúng cần được cảm thấy, được gọi tên và được sống trong nó một lúc.
Khi lý trí hoạt động quá nhiều, chúng ta có đánh mất khả năng cảm nhận?
Càng trưởng thành, chúng ta càng có nhiều cơ hội sử dụng lý trí. Mỗi ngày thức dậy, chúng ta phải suy nghĩ xem hôm nay cần làm gì, công việc nào cần hoàn thành, vấn đề nào cần giải quyết, quyết định nào cần đưa ra. Chúng ta học cách kiểm soát cảm xúc để đi làm, học cách bình tĩnh khi xảy ra chuyện, học cách gồng mình ngay cả trong những ngày sức lực bên trong đã cạn kiệt.
Khả năng ấy rất cần thiết. Tuy nhiên, nếu một người đã quen sống bằng việc phân tích và kiểm soát quá lâu, đôi khi họ sẽ đến một trạng thái kỳ lạ: cuộc sống vẫn diễn ra đều đặn, công việc vẫn hoàn thành, mọi thứ bên ngoài vẫn có vẻ ổn, nhưng bên trong lại trở nên trống rỗng.
Tôi từng có những ngày như thế. Tôi đi qua rất nhiều việc, trò chuyện với rất nhiều người, hoàn thành những thứ cần hoàn thành, rồi đến tối mới chợt nhận ra mình chẳng thực sự cảm thấy gì. Không buồn, không vui, cũng chẳng mong chờ điều gì. Tôi sợ cảm giác ấy hơn cả những ngày mình khóc.
Bởi với tôi, nỗi buồn ít nhất vẫn cho thấy một điều: có một phần nào đó trong mình đang sống và đang phản ứng với cuộc đời. Còn sự trống rỗng kéo dài đôi khi khiến tôi có cảm giác mình đang vận hành giống một cỗ máy, vẫn đi qua từng ngày nhưng đã xa dần khỏi những gì từng khiến mình rung động.
Mời bạn đọc thêm:
Vị Bồ Tát Bên trong: lần cuối cùng bạn khóc vì thương chính mình là khi nào?
Khóc có phải là dấu hiệu của một đời sống cảm xúc khỏe mạnh?
Tôi xin nói thêm một chút, bởi có lẽ việc tôi chủ động tìm một bộ phim buồn để khóc rất dễ bị hiểu thành một kiểu ủy mị, ham sầu khổ, hoặc giống như một người đang có cuộc sống đủ đầy mà không biết biết tận hưởng. Thực ra, cuộc sống thường nhật của tôi hiện tại khá ổn. Tôi có những điều mình yêu thích, có công việc để làm, có những người để thương và nhìn chung tôi thấy hài lòng với cuộc sống mình đang có. Chỉ là đôi khi, giữa những ngày mọi thứ diễn ra đều đặn và bình yên, tôi lại muốn tìm cho mình một khoảnh khắc được rung cảm thật sự.
Dĩ nhiên, khóc chẳng phải thước đo duy nhất của Feeling. Có những người sâu sắc nhưng rất ít khi khóc. Có những người đã đi qua quá nhiều biến cố, đến mức nước mắt dường như đã lặn sâu vào bên trong. Có người dễ rơi nước mắt, cũng có người cần rất nhiều thời gian mới có thể biểu đạt cảm xúc của mình. Mỗi người có một ngôn ngữ cảm xúc riêng.
Vì thế, câu hỏi tôi quan tâm hơn chuyện “Bạn có khóc hay không?” là: Bạn còn khả năng cảm nhận và rung động trước cuộc đời này không?
Lý trí và cảm xúc cần đi cùng nhau
Càng quan sát đời sống của mình, tôi càng nhận ra lý trí và cảm xúc vốn chẳng cần đứng ở hai phía đối lập. Lý trí giúp chúng ta nhìn rõ một vấn đề. Cảm xúc giúp chúng ta biết vấn đề ấy có ý nghĩa gì đối với mình. Lý trí giúp ta lựa chọn cách hành động. Feeling giúp ta nhận ra điều gì đáng để lựa chọn.
Một người chỉ sống bằng cảm xúc có thể dễ bị cuốn theo những biến động bên trong. Một người chỉ dựa vào lý trí lại có thể trở nên xa cách với chính những điều khiến cuộc đời mình có ý nghĩa. Sự trưởng thành có lẽ nằm ở khả năng để cả hai cùng lên tiếng, rồi tự mình học cách lắng nghe.
Tôi vẫn thích khóc, bởi mỗi lần một bộ phim khiến tôi rơi nước mắt, tôi lại có cảm giác mình vừa tìm thấy một phần rất người trong chính mình. Và có thể khóc tức là tôi vẫn có thể cười trước một niềm vui, trái tim vẫn đủ dung lượng để đón nhận sự ấm áp của thế giới.
Khóc hay cười, xúc động hay nghẹn ngào, tất cả đều là những cách con người hiện diện trước cuộc đời. Vì thế, lần tới nếu bạn bất chợt rơi nước mắt trước một cảnh phim, một bài hát hay câu chuyện của một người xa lạ, đừng vội lau đi. Hãy thử ngồi yên thêm một chút và tự hỏi: Điều gì trong câu chuyện ấy đã khiến bạn rung động?
Tôi là Huỳnh Trang – người chấp bút cho những cuốn sách cá nhân, hồi ký và những hành trình trưởng thành đầy trải nghiệm. Nếu bạn đang giữ trong lòng một câu chuyện chưa cất lời, hãy để tôi cùng bạn lắng nghe và viết nên nó.
