Sau một thời gian gắn bó với con chữ và đi một đoạn với khoá học chấp bút sách, mình đã dành không biết bao nhiêu giờ để mơ mộng và hình dung về dự án chấp bút đầu tiên của mình. Trong những kịch bản mình tự vẽ ra, mình sẽ là một người dẫn dắt điềm tĩnh, một người thấu hiểu mọi ngóc ngách của câu chuyện bằng sự sắc sảo. Thế nhưng, khi thực sự cầm trên tay bản hợp đồng chấp bút cho một cuốn tự truyện, một cuộc đời bằng xương bằng thịt, mình nhận ra mọi sự tưởng tượng trước đó đều trở nên bé nhỏ. Không chỉ là nghe và viết lại, chấp bút sách còn là “sống thử” cuộc đời và kể lại nó bằng ngôn từ của nhân vật.
Và viên gạch đầu tiên cho hành trình ấy chính là buổi phỏng vấn trực tiếp đầu tiên. Vậy mình đã chuẩn bị như thế nào để buổi gặp gỡ trở thành một sự kết nối tâm giao sâu sắc?
Thay đổi tâm thế: học cách lắng nghe thay vì khai thác
Trước đây, khi viết một bài nội dung quảng cáo, mình luôn có một mục tiêu: khai thác thông tin càng nhanh càng tốt, càng nhiều càng tốt. Mình quen với việc đặt câu hỏi theo một kịch bản đã chuẩn bị sẵn, quen với việc dẫn dắt cuộc trò chuyện theo hướng mình cần, và cũng quen với nhịp độ nhanh: hỏi, ghi nhận, xử lý, rồi chuyển sang bước tiếp theo.
Nhưng khi bắt đầu bước vào một dự án chấp bút sách, mình nhận ra cách làm đó không còn phù hợp nữa. Nếu vẫn giữ tâm thế “khai thác thông tin”, mình sẽ chỉ thu về những dữ liệu bề mặt, những câu trả lời rành mạch nhưng thiếu đi chiều sâu và cảm xúc. Trong khi linh hồn của một cuốn sách lại nằm ở những phần rất khó gọi tên, những thứ ẩn sau lớp vỏ ngôn từ.
Trong buổi phỏng vấn đầu tiên, mỗi câu hỏi mình đặt ra giờ đây không mang mục đích khai thác, mà là một lời mời gọi để nhân vật bước vào dòng hồi ức. Mình dành phần lớn thời gian để lắng nghe, quan sát và chờ đợi, cố gắng xây dựng một bầu không khí đủ tin cậy và thoải mái để nhân vật cảm thấy được thấu hiểu và tự nhiên trải lòng về câu chuyện của họ.
Công tác chuẩn bị: để hiểu một con người trước khi đặt câu hỏi
Mình không bắt đầu bằng việc viết câu hỏi ngay. Mình bắt đầu bằng việc tìm cách hiểu về con người mà mình sắp ngồi đối diện. Mình đã xin người cháu của nhân vật (cũng là người trực tiếp làm việc với mình) những tư liệu liên quan, bao gồm một vài thông tin cơ bản, một số hình ảnh, video về nhân vật, về gia đình và những câu chuyện xoay quanh họ. Mình dành thời gian xem lại những tư liệu đó nhiều lần, không chỉ để ghi nhớ dữ kiện mà để hình dung ra bối cảnh mà họ đã sống trong đó: một giai đoạn lịch sử, một môi trường sống, một hệ giá trị rất khác với mình.
Quá trình này giúp mình tránh được những câu hỏi hời hợt, những câu hỏi mà nếu không hiểu bối cảnh, rất dễ vô tình làm người đối diện cảm thấy mình chưa thực sự quan tâm đến câu chuyện của họ. Nhưng quan trọng hơn, nó giúp mình bước vào buổi gặp với một sự chuẩn bị đủ sâu để thể hiện sự tôn trọng. Khi mình đã dành thời gian để hiểu họ trước, mình tin rằng họ cũng sẽ cảm nhận được điều đó, ngay từ những phút đầu tiên của cuộc trò chuyện.
Sau khi đã có một hình dung nhất định về nhân vật, mình mới bắt đầu xây dựng bộ câu hỏi. Thay vì liệt kê những thông tin cần khai thác, mình cố gắng hình dung toàn bộ hành trình cuộc đời của họ như một dòng chảy, từ quá khứ đến hiện tại. Những câu hỏi mình đặt ra không chỉ xoay quanh các sự kiện, mà còn đi vào những cảm xúc gắn liền với từng giai đoạn. Mình mong muốn mỗi lời hỏi han ấy đều trở thành một chiếc chìa khóa mở toang vùng ký ức, để nhân vật có thể nhớ lại và kể theo cách của riêng họ.
Với bộ câu hỏi phỏng vấn này, mình đã cùng với mentor của mình ngồi lại, đọc lại từng câu, sửa đi sửa lại nhiều lần. Có những câu hỏi nghe có vẻ ổn nhưng lại quá chung chung, không đủ gợi mở để dẫn dắt một câu chuyện sâu hơn. Có những câu mình tưởng là ổn, nhưng lại vô tình áp đặt cách nhìn của mình lên câu chuyện của người khác. Mỗi lần chỉnh sửa như vậy, mình lại hiểu thêm một chút về việc đặt câu hỏi: điều quan trọng nhất là hỏi làm sao để khơi gợi và tạo không gian cho câu chuyện diễn ra.
Song song với đó là những chuẩn bị mang tính kỹ thuật nhưng lại giúp mình an tâm hơn rất nhiều. Mình sử dụng điện thoại để ghi âm và đã thử trước ở nhà nhiều lần, chỉ để chắc rằng sẽ không có sự cố nào xảy ra trong buổi gặp. Mình mang theo sổ tay, bút và một sạc dự phòng, những thứ nhỏ thôi, nhưng giúp mình không bị những phân tâm không đáng có. Hôm đó, mình còn mang theo một cuốn sách của mentor, như một cách tự trấn an rằng mình đã có sự chuẩn bị, và mình có thể tin vào quá trình này.
Lời kết
Buổi phỏng vấn đầu tiên của dự án chấp bút đầu tay đã dạy mình rằng: Kỹ thuật giúp chúng ta đi đúng hướng, nhưng sự chân thành mới giúp chúng ta đi vào lòng người. Đừng quá áp lực về việc phải có một kịch bản hoàn hảo. Hãy cứ chuẩn bị thật chu đáo về mặt dữ liệu, mang theo một trái tim rộng mở và một đôi tai biết lắng nghe, bạn sẽ thấy câu chuyện tự tìm đường để hiện hình trên trang giấy.
Mỗi cuộc đời là một cuốn sách đang chờ được viết lại. Và hành trình ấy, thật hạnh phúc khi bắt đầu từ một buổi phỏng vấn đầy sự thấu hiểu.
Xem thêm: Những lầm tưởng của mình về nghề chấp bút
Mình là Huỳnh Trang, mình đang trên hành trình học và thực hành để trở thành người chấp bút và biên tập sách. Trang hiện là thành viên của team Án Thư và cũng đang tham gia một dự án chấp bút thực tế.
