Trước khi học chấp bút, mình cứ nghĩ công việc này đơn giản là viết thay cho khách hàng. Chỉ cần họ đưa ra ý tưởng, mình sẽ biến nó thành một cuốn sách hoàn chỉnh. Nhưng sau một thời gian học và thực hành, mình mới hiểu rằng chấp bút là một quá trình lắng nghe, khai thác câu chuyện và diễn đạt lại bằng chính giọng văn của nhân vật. Đó không phải là việc mình đứng ra kể thay khách hàng mà đồng hành cùng để họ có thể câu chuyện của mình một cách rõ ràng và trọn vẹn từ những mảnh ký ức rời rạc.
Trước kia, trong trí tưởng tượng của mình, nghề chấp bút khá lãng mạn. Mình sẽ nhận một ý tưởng hay một câu chuyện, sau đó mình ngồi trước máy tính viết lại sao cho hay hơn, mượt hơn, trau chuốt hơn. Và mình nghĩ rằng phần khó nhất khi chấp bút là viết sao cho thật hay và cảm xúc. Vì vậy, khi bắt đầu học mình đã dành rất nhiều thời gian để đọc và luyện viết.
Cho đến khi mình nhận dự án chấp bút đầu tiên. Một cuốn tự truyện với câu chuyện đời của một con người thật. Lần đầu tiên mình dấn thân vào một hành trình hoàn toàn khác: phỏng vấn nhân vật, đọc và nghiên cứu tư liệu, nghe lại các buổi phỏng vấn, sắp xếp thông tin, dựng đề cương, viết thử bản thảo đầu tiên với “Lời mở đầu”.
Có những lúc mình ngồi hàng giờ đồng hồ để nghe đi nghe lại các đoạn ghi âm trò chuyện với tác giả, để có thể cảm được câu chuyện, hiểu được nhân vật một cách rõ nhất. Cũng có thể nói, đó là khoảng thời gian mình dành để hoá thân thành nhân vật. Những câu chuyện được tác giả kể không phải lúc nào cũng đi theo trình tự rõ ràng, có những đoạn sẽ lặp lại, những chỗ bị ngắt quãng, nhiều chi tiết tưởng chừng rất nhỏ nhưng lại chứa nhiều cảm xúc và cần được đào sâu.
Đã có lúc mình thấy lúng túng, đó là lúc mình nhận ra điều quan trọng nhất là phải thật sự hiểu câu chuyện và giữ được đúng giọng văn của tác giả xuyên suốt cuốn sách. Nếu không làm được điều này, câu chuyện sẽ vô tình bị biến thành câu chuyện của mình.
Trong quá trình làm dự án, qua các buổi trao đổi với mentor, mình đã học được nhiều điều giá trị. Chẳng hạn như, mình đã từng cực kỳ muốn đẩy nhanh tiến độ dự án. Lúc đó, mình nghĩ không cần đến một tháng để đọc, nghiên cứu tư liệu, nghe lại các đoạn ghi âm. Mình đã từng thúc ép bản thân, muốn hoàn thành sớm. Nhưng mentor của mình đã phản đối việc đó. Bây giờ, nhìn lại, mình mới hiểu ra rằng chính khoảng thời gian đó, chính là lúc mình lắng sâu vào câu chuyện và cảm được nhân vật.
Còn một lầm tưởng nữa đó là chấp bút là một công việc một chiều và ‘cô đơn’. Kiểu như bạn làm việc một mình, nhận dự án, viết xong rồi gửi bản thảo đi. Nhưng khi bắt đầu làm thật, mình mới thấy mọi thứ không đơn giản như vậy.
Đây là một công việc có rất nhiều tương tác. Không chỉ với khách hàng, mà còn với mentor, với đội nhóm, với chính câu chuyện mà bạn đang làm. Có những lúc bạn phải trao đổi, phải hỏi lại, phải xác nhận, phải chỉnh sửa.
Đến lúc này, mình lại thấy mình hiểu nghề này hơn một chút.
Hiểu rằng chấp bút không phải là một công việc “nhẹ nhàng” như mình từng nghĩ. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, tinh tế và cả trách nhiệm với câu chuyện của người khác.
Dù mình đã đi qua một đoạn đường khá ngắn thôi. Nhưng những gì mình nhận ra thì lại nhiều hơn mình tưởng.
Mình từng nghĩ chỉ cần viết tốt là đủ, giờ mình bắt đầu học cách lắng nghe.
Mình từng muốn thể hiện khả năng viết lách, giờ mình học cách tôn trọng giọng văn tác giả.
Mình từng nghĩ chấp bút là mình làm việc với chữ, giờ mình nhận ra mình làm việc với con người.
Cuối cùng, điều làm mình hạnh phúc nhất không phải là kỹ năng mình học được mà là cảm giác ngày càng hiểu rõ hơn câu chuyện và nhân vật. Những ký ức rời rạc bắt đầu trở nên mạch lạc và kết dính. Những dữ kiện khô khan bắt đầu trở thành một dòng chảy có ý nghĩa và cảm xúc.
Đến bây giờ, mình vẫn đang ở những bước đầu của hành trình này. Và mình biết chắc rằng, những nhầm tưởng của mình sẽ chưa dừng lại ở đây. Sẽ còn nhiều thứ trong tương lai, mình còn phải học lại, hiểu lại, phải chấp nhận rằng mình đã từng hiểu sai. Nhưng ít nhất, mỗi lần nhận ra một nhầm tưởng, mình biết mình đang tiến gần hơn một chút đến nghề chấp bút.
Xem thêm: Mình không cố tìm giọng văn riêng nữa
Mình là Huỳnh Trang, mình đang trên hành trình học và thực hành để trở thành người chấp bút và biên tập sách. Trang hiện là thành viên của team Án Thư và cũng đang tham gia một dự án chấp bút thực tế.
