Có bao giờ trên hành trình trưởng thành, bạn bất chợt dừng lại giữa dòng người hối hả, cảm thấy một khoảng trống mênh mông trong lồng ngực dù cuộc sống vẫn đang diễn ra vô cùng ổn thỏa? Bạn không cô đơn. Đó là khoảnh khắc mà “đứa trẻ bên trong” đang cố gắng lên tiếng sau những năm tháng bị lãng quên.
Ra mắt năm 1991 dưới bàn tay nhào nặn của đạo diễn huyền thoại Isao Takahata thuộc hãng phim Ghibli, phim Only Yesterday không phải là một bộ phim hoạt hình dành cho trẻ em. Đây là một chiếc gương soi chiếu tâm lý học chữa lành, một khúc ca trầm lắng dành riêng cho những người lớn đang mang trong mình những tổn thương tuổi thơ chưa được gọi tên.
Chuyến tàu đêm tuổi 27 và vị khách không mời mang tên “Ký ức”
Nhân vật chính của bộ phim là Taeko, một cô gái 27 tuổi có một công việc văn phòng ổn định tại Tokyo. Cô không có gì để phàn nàn về cuộc sống hiện tại, ngoại trừ một cảm giác trống trải mơ hồ. Để trốn chạy khỏi sự ngột ngạt của đô thị, Taeko quyết định xin nghỉ phép để về vùng nông thôn Yamagata giúp đỡ người thân thu hoạch hoa hồng hoa.
Thế nhưng, ngay khi bước chân lên chuyến tàu đêm, Taeko không đi một mình. Cô nhận ra phiên bản năm 11 tuổi của chính mình đang đồng hành suốt chuyến đi.
Trong tâm lý học, hiện tượng này phản ánh sự trỗi dậy của đứa trẻ bên trong khi con người đối mặt với khủng hoảng hiện sinh ở tuổi trưởng thành. Những ký ức năm 1966 không đơn thuần là hoài niệm; chúng là những nút thắt tâm lý chưa được tháo gỡ, chọn đúng thời điểm ta yếu lòng nhất để quay về đòi một câu trả lời.
Phép chia phân số và áp lực tuân thủ của thế giới người lớn
Một trong những phân cảnh mang tính ẩn dụ sâu sắc nhất trong bài viết phân tích phim Only Yesterday này chính là ký ức về điểm số môn Toán của Taeko. Cô bé Taeko năm 11 tuổi gặp rắc rối lớn với phép chia phân số. Trong khi mọi người chỉ cần học thuộc lòng quy tắc nhân nghịch đảo, Taeko lại liên tục đặt câu hỏi: “Tại sao một quả táo chia cho một phần tư quả táo lại bằng bốn quả táo?”.
Chi tiết này phản ánh một thực trạng tâm lý nhức nhối:
- Thế giới người lớn vận hành bằng sự tuân thủ và tính logic máy móc.
- Hệ thống giáo dục và gia đình thường triệt tiêu tư duy trực quan, buộc những đứa trẻ phải chấp nhận kết quả mà không được hiểu bản chất.
Khi nhận điểm 25/100 môn Toán, Taeko không chỉ nhận một điểm số kém. Cô nhận về mình sự thất vọng của mẹ, sự định kiến của chị gái rằng mình “không bình thường”. Nỗi sợ hãi thất bại và cảm giác mình kém cỏi ấy kéo dài cho đến tận năm 27 tuổi, tạo nên nền móng cho Hội chứng kẻ mạo danh ở Taeko trưởng thành – luôn nghi ngờ năng lực của chính mình dù đã cố gắng hết sức.
Những tổn thương không tên: Sự im lặng độc hại từ gia đình
Gia đình của Taeko năm 1966 là hình mẫu điển hình cho cấu trúc gia đình gia trưởng Á Đông đương thời. Ở đó, những tổn thương không được tạo ra từ những trận đòn roi tàn nhẫn, mà tích tụ từ sự lạnh lùng và công kích thụ động.
Cơn tát của người cha độc đoán và sự chối bỏ bản sắc
Cơn tát duy nhất của người cha trong suốt bộ phim khi Taeko bướng bỉnh đi chân đất ra ngoài là một vết cắt sâu sắc. Người cha ấy rất ít khi nói chuyện với con cái, nhưng mỗi lời nói hay hành động của ông đều mang tính định đoạt tuyệt đối.
Đó là cái tát duy nhất trong đời Taeko, nhưng nó có sức công phá khủng khiếp đối với thế giới nội tâm của một đứa trẻ 11 tuổi. Nó dạy cho Taeko bài học cay đắng rằng: Cảm xúc và cá tính của con không quan trọng bằng thể diện và sự phục tùng nếp sống gia đình.
Sự công kích thụ động và ẩn dụ cay đắng từ quả dứa
Phân cảnh cả nhà cùng nhau thưởng thức quả dứa lần đầu tiên là một kiệt tác về nghệ thuật kể chuyện bằng điện ảnh của Ghibli. Quả dứa – thứ quả ngoại nhập xa xỉ được cả nhà mong đợi – hóa ra lại cứng, chua và khó ăn khi chưa chín tới.
Sự hụt hẫng của cả gia đình được thể hiện qua những cái buông đũa im lặng, để lại một mình Taeko ăn hết những miếng dứa nhạt nhẽo với nụ cười gượng gạo và méo mó. Quả dứa ở đây là ẩn dụ cho những kỳ vọng của cuộc sống đô thị. Người lớn vẽ nên những giấc mơ lấp lánh, nhưng khi đối mặt với thực tế phũ phàng, họ chọn cách im lặng, né tránh và đẩy trách nhiệm chịu đựng sang cho đứa trẻ bước sau cùng.
Khi vùng quê trở thành không gian trị liệu
Nếu Tokyo đại diện cho chiếc hộp chứa đựng những áp lực và quy chuẩn, thì vùng nông thôn Yamagata hiện lên như một không gian trị liệu tâm lý tự nhiên. Giữa những cánh đồng hoa ngập tràn ánh nắng và những buổi sớm mai đẫm sương, Taeko tìm lại được sự kết nối nguyên bản với mặt đất, với lao động và với chính mình.
Tại Yamagata, Taeko gặp Toshio, một thanh niên thành thị từ bỏ ánh đèn thành phố để về quê làm nông nghiệp hữu cơ. Toshio không chỉ là một người bạn đồng hành; trong lăng kính tâm lý, anh đóng vai trò như một “nhà tham vấn” vô điều kiện.
Khi Taeko kể về những ký ức u tối thời thơ ấu bằng giọng điệu tự ti, Toshio đã giúp cô thực hiện kỹ thuật Tái cấu trúc nhận thức (Reframing). Anh thay đổi góc nhìn của cô về quá khứ:
- Phép chia phân số không chứng minh Taeko ngốc nghếch, nó cho thấy cô là một đứa trẻ có tư duy độc lập và sâu sắc.
- Ký ức về cậu bé Abe không phải là một sự tủi hổ, mà là một sự thấu cảm muộn màng.
Đối thoại và hòa giải: Khi đứa trẻ bên trong được thấu cảm
Chữa lành (Healing) không phải là một phép màu xảy ra sau một đêm, cũng không phải là việc cố gắng xóa nhòa hay lãng quên đi những phần ký ức đau buồn. Chữa lành chính là việc ta học cách đứng ở hiện tại, nhìn về quá khứ bằng con mắt bao dung và ôm lấy đứa trẻ 11 tuổi đang khóc nhè ngày ấy.
Ký ức về Abe – cậu học sinh nghèo khổ, có phần luộm thuộm chuyển trường và từ chối bắt tay Taeko trước khi đi – từng là một bóng đen tâm lý khiến Taeko day dứt. Cô luôn tự hỏi tại sao cậu ấy lại đối xử với mình như vậy.
Nhờ có góc nhìn của Toshio, Taeko trưởng thành chợt nhận ra: Sự lạnh lùng của Abe thực chất là tấm khiên tự vệ của một đứa trẻ có lòng tự trọng cao trước sự phân biệt giàu nghèo của xã hội. Việc hiểu và tha thứ cho Abe cũng chính là lúc Taeko cởi bỏ được sợi dây xích mặc cảm tội lỗi vô cớ mà cô tự đeo vào cổ mình suốt mười mấy năm qua.
Lời nhắn gửi cho những người trưởng thành cô đơn
Phân cảnh cuối cùng của bộ phim là một trong những cái kết đắt giá nhất trong lịch sử hãng Ghibli. Khi Taeko bước lên tàu để trở về Tokyo, trên băng ghế đối diện, phiên bản 11 tuổi và những người bạn thời thơ ấu đồng loạt xuất hiện. Họ không còn là những bóng ma ký ức ám ảnh, họ bước xuống tàu, đẩy cô quay ngược trở lại, thúc giục cô bước về phía Toshio – bước về phía cuộc sống mà cô thực sự thuộc về.
Đoạn kết của Only Yesterday khẳng định một chân lý: Quá khứ sẽ ngừng quấy rầy khi mục đích tồn tại của nó hoàn thành. Đứa trẻ bên trong sẽ chỉ chịu “buông tay” và để bạn sống trọn vẹn cho hiện tại một khi nó cảm thấy tiếng nói của mình đã thực sự được lắng nghe, thấu cảm và ôm ấp.
Nếu bạn đang cảm thấy mệt mỏi với guồng quay cuộc sống, hãy dành ra hai tiếng để xem và cảm nhận tác phẩm này. Hãy để bộ phim của Isao Takahata tưới mát tâm hồn bạn, giúp bạn can đảm nắm tay đứa trẻ năm xưa của mình và cùng nhau bước tiếp. – Huỳnh Trang
