Trong hàng tỷ nỗi sợ của con người, có lẽ một trong những nỗi sợ sâu xa nhất là sợ bị lãng quên. Người ta chỉ thật sự mất đi khi không còn ai nhớ đến họ, không còn ai nhắc về họ. Vậy nên con người luôn có một nhu cầu được nhớ đến. Không nhất thiết phải nổi tiếng hay phải để lại một thành tựu lớn lao. Đôi khi, điều một người mong muốn chỉ là sau khi mình không còn ở đây, vẫn có ai đó nhớ rằng mình từng tồn tại, từng yêu thương, từng đi qua những năm tháng ấy. Và hồi ký, là một trong những cách để con người chống lại sự lãng quên.
Viết hồi ký để được sống lại cuộc đời ông bà, cha mẹ
Có một điều tôi nghĩ rất nhiều về việc viết hồi ký: đôi khi, một cuốn hồi ký không chỉ giúp ta biết thêm về cha mẹ hay ông bà, mà cho ta cơ hội được sống lại một phần cuộc đời của họ, phần cuộc đời mà mình đã không có mặt ở đó.
Chúng ta thường chỉ biết cha mình là một người cha, mẹ mình là một người mẹ, ông bà là những người đã già đi cùng năm tháng. Nhưng trước khi bước vào những vai trò ấy, họ cũng từng là những đứa trẻ, những chàng trai, cô gái có tuổi trẻ, có những người bạn, những lý tưởng, những lần yêu thương, thất vọng và những lựa chọn mà con cháu hôm nay có thể không bao giờ biết được.
Khi một người kể lại cuộc đời mình qua hồi ký hay tự truyện, người đọc có thể lần theo những năm tháng ấy như đang bước vào một thời đại đã qua. Có thể hình dung cha mình từng lớn lên thế nào, mẹ đã từng là cô gái ra sao, ông bà đã sống qua những năm tháng nào để trở thành con người mà mình biết hôm nay. Và đôi khi, hiểu được một đoạn đời của họ cũng là hiểu thêm vì sao họ đã sống, đã lựa chọn và đã yêu thương chúng ta theo cách của họ.
Có một cuộc đời để kể chưa chắc đã viết được một cuốn hồi ký
Một đời người có thể có hàng nghìn câu chuyện, nhưng ký ức không tự sắp xếp thành một cuốn sách. Có những chuyện đã xảy ra từ vài chục năm trước vẫn nhớ rõ đến từng chi tiết, trong khi những năm tháng khác chỉ còn lại những mảnh ký ức mơ hồ. Người ta có thể nhớ rất nhiều, nhưng khi ngồi xuống để viết lại cuộc đời mình, lại không biết nên bắt đầu từ đâu, chuyện nào cần giữ, chuyện nào nên bỏ và làm thế nào để những ký ức ấy trở thành một câu chuyện có mạch.
Đó là một trong những lý do nhiều người tìm đến dịch vụ chấp bút hồi ký hay dịch vụ viết sách thuê. Không phải vì họ không có gì để kể, mà vì họ có quá nhiều điều để kể và cần một người đủ kiên nhẫn để ngồi nghe, đặt câu hỏi, lần theo những năm tháng đã qua và giúp họ nhìn thấy câu chuyện của chính mình.
Người chấp bút không sống cuộc đời thay nhân vật, cũng không tạo ra một con người mới trên trang giấy. Công việc ấy giống như cùng người kể đi ngược lại những năm tháng đã qua, tìm ra những mạch nối giữa những con người, sự kiện và lựa chọn tưởng như rời rạc, rồi đưa chúng về một hình hài có thể lưu giữ. Để cuối cùng, điều còn lại không chỉ là những gì một người đã nhớ, mà là câu chuyện về một đời người được kể lại một cách trọn vẹn hơn.
Chấp bút hồi ký không đơn giản là “viết thuê”
Nếu tìm kiếm trên mạng, người ta có thể bắt gặp những cụm từ như viết hồi ký thuê, thuê người viết hồi ký hay dịch vụ viết sách thuê. Những cách gọi ấy phần nào mô tả đúng việc một người khác dùng khả năng viết của mình để giúp bạn tạo nên một cuốn sách. Nhưng với hồi ký, công việc không dừng lại ở chuyện viết lại những gì người khác kể.
Người chấp bút phải biết lắng nghe một cuộc đời mà không vội phán xét. Phải biết hỏi khi một chi tiết quan trọng đang bị bỏ qua, biết gợi mở khi câu chuyện còn nằm đâu đó trong trí nhớ, nhưng cũng biết dừng lại khi người đối diện chạm vào một vùng ký ức khó khăn. Quan trọng hơn, người viết phải phân biệt được đâu là sự kiện, đâu là cảm nhận của người kể, đâu là những ký ức đã thay đổi theo thời gian, để từ đó xây dựng câu chuyện mà không làm sai lệch con người đã sống nó.
Vì vậy, chấp bút hồi ký không phải là viết thay một cuộc đời. Đó là công việc giúp một người kể lại cuộc đời mình bằng một hình thức rõ ràng, có mạch và có thể lưu giữ lâu dài. Người chấp bút càng làm tốt công việc của mình thì sự hiện diện của họ trên trang sách càng trở nên mờ đi. Người đọc không nên có cảm giác đang đọc một người khác viết về cuộc đời của nhân vật, mà như đang được ngồi nghe chính người ấy kể lại những năm tháng của mình.
Có lẽ đó cũng là điểm khác biệt giữa một cuốn sách được viết thuê và một cuốn hồi ký được chấp bút: người viết không chỉ đặt câu chữ vào những ký ức có sẵn, mà phải tìm cách để giọng nói, tính cách và cách nhìn của người đã sống cuộc đời ấy vẫn còn nguyên vẹn trong từng trang sách.
Điều gì thực sự được giữ lại trong một cuốn hồi ký?
Không phải tất cả những gì xảy ra trong quá khứ đều cần được đưa vào một cuốn hồi ký. Người chấp bút phải biết chi tiết nào cần giữ, câu chuyện nào có thể lược bỏ, đâu là những ký ức tuy nhỏ nhưng lại giúp người đọc hiểu hơn về một con người và một thời đã qua.
Một bữa cơm, một căn nhà, một con đường, một món đồ cũ hay một câu nói tưởng như rất bình thường đôi khi lại có sức gợi nhiều hơn những sự kiện lớn. Bởi lịch sử có thể ghi lại một giai đoạn bằng những con số và sự kiện, nhưng ký ức cá nhân giữ lại cách một con người đã sống qua giai đoạn ấy.
Vì thế, chấp bút không chỉ là sắp xếp các sự kiện theo trình tự thời gian. Đó còn là tìm ra những chi tiết có thể đưa một thời đã mất đến gần hơn với người đọc. Một đời người được kể lại không phải để quá khứ trở nên đẹp đẽ hơn thực tế, mà để những gì từng tồn tại có cơ hội được nhìn thấy và được nhớ đến.
Đọc thêm:
Tôi viết gì khi chấp bút hồi ký?
Những lầm tưởng về nghề chấp bút
Viết hồi ký cũng là một cách nhìn lại chính mình
Viết hồi ký không chỉ để kể lại cuộc đời mình cho người khác. Đôi khi, người cần đọc lại câu chuyện ấy trước tiên lại chính là người đã sống qua nó.
Khi bắt đầu kể lại những năm tháng đã qua, ta buộc phải dừng lại lâu hơn ở những điều mình từng trải qua. Những sự việc tưởng như đã quên, những lựa chọn từng không hiểu vì sao mình lại đưa ra, những mất mát chưa từng gọi tên… có thể lần lượt hiện về và được nhìn lại từ góc nhìn của hiện tại. Khi câu chuyện được viết ra, ta có thêm cơ hội để hiểu mình đã từng là ai, đã thay đổi như thế nào và vì sao mình trở thành con người của hôm nay.
Có những ký ức nếu không viết ra, chúng ta sẽ cứ mang theo trong lòng, vì chúng chưa bao giờ được kể thành một câu chuyện trọn vẹn. Cho nên một cuốn hồi ký, cũng có thể trở thành một nơi để cất giữ những gì thuộc về một đời người.
Và nếu bạn hoặc người thân cũng đang giữ trong lòng rất nhiều câu chuyện cần được kể ra, nhưng chưa biết nên bắt đầu từ đâu, kể thế nào để những ký ức ấy trở thành một câu chuyện trọn vẹn, bạn có thể liên hệ với tôi. Tôi ở đây để lắng nghe và cùng bạn giữ lại một phần cuộc đời với chữ nghĩa. – Huỳnh Trang
