Sự bỏ mặc cảm xúc: tổn thương đến từ những điều đã không xảy ra

Bạn lớn lên trong một gia đình êm ấm, ăn học đàng hoàng, cha mẹ chưa từng bạo hành hay mắng chửi tàn nhẫn. Thế nhưng, khi trưởng thành, bạn lại luôn sống cùng một cảm giác bất an, cô độc và trống rỗng khó hiểu. Mỗi khi cố gắng tìm hiểu nguyên nhân cho sự bế tắc của mình, bạn lại rơi vào tự dằn xé: “Mọi thứ với mình đều tốt đẹp, tại sao mình vẫn cảm thấy thế này? Có phải do mình quá nhạy cảm, vô ơn hay hư hỏng?” Thực ra, vấn đề không nằm ở sự kém cỏi của bạn. Nhận thức của chúng ta về tổn thương tâm lý bấy lâu nay đã bỏ quên một nửa sự thật vô cùng quan trọng. – sự bỏ mặc cảm xúc 

Tổn thương không chỉ là những gì ĐÃ XẢY RA, mà còn là những gì ĐÃ KHÔNG XẢY RA

Khi nhắc đến trauma thời thơ ấu, chúng ta thường chỉ nghĩ đến hành vi xâm hại hoặc bạo lực, tức những sự kiện tồi tệ lẽ ra không nên xảy ra. Nhưng còn một dạng tổn thương khác, tàn phá âm thầm và dai dẳng hơn rất nhiều: Sự bỏ mặc cảm xúc (Emotional Neglect). Đó là những điều lành mạnh, ấm áp lẽ ra phải xảy ra, nhưng lại hoàn toàn vắng bóng trong quá trình bạn lớn lên.

“Tổn thương tâm lý không chỉ là những gì tồi tệ đã xảy ra với bạn; đó còn là những điều lành mạnh, ấm áp lẽ ra phải xảy ra nhưng đã không bao giờ xuất hiện.”

Nghiên cứu mang tính bước ngoặt ACEs (Adverse Childhood Experiences) năm 1998 đã phân loại các dạng tổn thương tuổi thơ thành 3 nhóm chính: Xâm hại (Abuse), Bỏ mặc (Neglect) và Rối loạn chức năng gia đình. Trong đó, sự bỏ mặc cảm xúc là yếu tố khó nhận diện nhất vì nó định nghĩa bằng sự vắng mặt.

Bạn không thể nhớ về một sự kiện “không xảy ra”. Bạn không thể chỉ tay vào một tấm ảnh để nói: “Đây là lúc cha mẹ đã không lắng nghe tôi”. Và chính sự mơ hồ đó khiến tổn thương do bỏ mặc cảm xúc trở thành một bóng ma đeo bám người trưởng thành suốt nhiều năm tháng.

Những nhu cầu cảm xúc của trẻ bị phớt lờ

Sự bỏ mặc cảm xúc xảy ra khi cha mẹ hoặc người chăm sóc không đáp ứng, không công nhận hoặc không coi trọng các nhu cầu cảm xúc của đứa trẻ trong một thời gian dài. Việc này không nhất thiết xuất phát từ cha mẹ độc hại hay ác ý. Rất nhiều trường hợp nó đến từ những người cha mẹ thương con nhưng thiếu năng lực chịu đựng cảm xúc. Họ phản ứng nhằm giải tỏa sự khó chịu cảm xúc của chính mình thay vì hiện diện cùng con.

Sự bỏ mặc này thường che giấu dưới 3 kiểu phản ứng rất phổ biến trong gia đình:

1. Nhanh chóng giải quyết vấn đề

Khi đứa trẻ ngã xe hoặc gặp rắc rối ở trường, thay vì dừng lại hỏi: “Con có đau không? Mẹ ở đây với con” để đứa trẻ được giải phóng cơn đau hay nỗi sợ, người lớn vội vã phán: “Lần sau phải cẩn thận chứ” hoặc “Để bố lắp thêm bánh phụ”. Trải nghiệm nội tâm của đứa trẻ bị gạt bỏ, nhường chỗ cho phản ứng tức thời nhằm giải quyết sự cố cho xong.

2. Né tránh bằng triết lý hoặc tâm linh

Khi đứa trẻ khóc vì bị bạn bè cô lập, cha mẹ giảng đạo lý: “Chỉ những kẻ yếu thế mới tổn thương người khác, con chấp làm gì”. Khi con than thở áp lực học tập, họ gạt đi: “Ngoài kia bao nhiêu người còn không có cơm ăn, không được đi học, con có gì mà than”.

Những câu nói này vô tình tước đi quyền được lắng nghe của đứa trẻ, khiến nó tin rằng cảm xúc khó khăn của mình là sai trái và ích kỷ.

3. Tích cực độc hại

Sự dỗ dành vội vã như “Không sao đâu, cười lên nào!” hay “Có gì đâu mà buồn” xuất phát từ việc người lớn không chịu nổi bầu không khí tiêu cực. Sự trấn an quá sớm này dập tắt cơ hội để đứa trẻ học cách ở lại và gọi tên cảm xúc của chính mình.

“Đứa trẻ ngoan” và người trưởng thành trống rỗng

Những đứa trẻ trải qua sự bỏ mặc cảm xúc thường phản ứng theo hai hướng: hoặc trở nên vô hình, hoặc cố gắng trở nên xuất sắc.

Họ biến thành những “đứa trẻ ngoan”, độc lập sớm, tự lo liệu mọi thứ và đạt thành tích cao để không làm phiền lòng cha mẹ. Bởi vì cha mẹ họ đã “nuôi dạy hướng tới chức năng”- chỉ quan tâm con đạt điểm mấy, con có ngoan không, thay vì “nuôi dạy hướng tới bản thể”- con thực sự là ai và đang cảm thấy thế nào.

Khi lớn lên, những “đứa trẻ ngoan” này trở thành những người trưởng thành hoạt động tốt (high-functioning), độc lập và có vị trí cao trong xã hội. Nhưng đằng sau vỏ bọc vững vàng đó là hàng loạt rễ cọc bế tắc:

• Sự dằn xé nội tâm: Mất khả năng tự kỷ luật, luôn tự trách bản thân bằng sự khắt khe quá mức, hoài nghi giá trị bản thân, và luôn cảm thấy mình không đủ tốt.
• Trốn chạy cảm xúc: Dễ rơi vào rối loạn ăn uống do cảm xúc (emotional eating), nghiện công việc (workaholism), hoặc lạm dụng chất kích thích để lấp đầy khoảng trống.
• Suy nghĩ quá nhiều (Overthinking): Luôn bất an và duy trì sự cảnh giác cao độ với môi trường xung quanh vì không cảm thấy an toàn từ bên trong.
• Mối quan hệ dễ gặp trục trặc: Hoặc chịu đựng sự gắn kết quá mức không ranh giới với gia đình, hoặc luôn cảm thấy xa cách, không thể chạm tới sự kết nối sâu sắc với người khác.

Đặc biệt, với những người trưởng thành trong gia đình có điều kiện kinh tế, nỗi đau này càng bị phủ nhận mạnh mẽ. Xã hội lẫn gia đình dễ dàng phán xét: “Được ăn học đầy đủ, sung sướng thế còn muốn gì nữa?”. Họ mang theo gánh nặng kép: vừa chịu sự cô độc cảm xúc, vừa phải gánh chịu cảm giác tội lỗi vì mình… “được sống đầy đủ”.

Bạn có thể đọc thêm bài viết ở đây:

Tâm lý học cảm xúc

Phim Only Yesterday khắc hoạ xuất sắc nỗi đau này

Học cách đặt tên cho nỗi đau và “ở cạnh chính mình”

Nguyên nhân cốt lõi khiến bạn luôn cảm thấy bế tắc hay trống rỗng khi ở một mình là vì trong quá khứ, khi bạn đau đớn hay xáo trộn, đã không có ai ngồi lại cùng bạn.

Bạn đã không thể hình thành nên một Sự hiện diện nội tâm (Internalized Presence) mang tính an toàn, thoải mái và vỗ về. Kết quả là khi trưởng thành, mỗi lần ở một mình, bạn mới chỉ dừng lại ở việc ở một mình (being by yourself) chứ chưa hề biết cách ở cạnh chính mình (being WITH yourself).

Và hỡi những người lớn mang theo đứa trẻ bơ vơ, chúng ta không quay lại trách móc quá khứ hay bắt cha mẹ phải thay đổi, mà từ bây giờ phải tự làm cha mẹ cho mình, tự xây dựng lại sự hiện diện đó:

Học cách gọi tên trải nghiệm cũ 

Can đảm nhìn nhận rằng sự bỏ mặc cảm xúc thực sự đã từng hiện diện trong tuổi thơ của bạn. Việc gọi đúng tên nỗi đau nhầm để gỡ bỏ gánh nặng âm thầm bấy lâu, giải thoát bạn khỏi niềm tin sai lệch rằng bản thân sinh ra đã hư hỏng, kém cỏi, vô ơn hay không đủ tốt để được yêu thương.

Ngừng chối bỏ những xáo trộn nội tâm 

Mỗi khi một cơn sóng cảm xúc khó chịu trỗi dậy bên trong, dù là sự tủi thân, buồn bã hay giận dữ, hãy thả lỏng và ngưng vội vã phán xét. Bạn không cần lập tức bật chế độ “sửa sai”, cũng không cần dùng lý trí sắc bén để phân tích hay gạt phắt nó đi. Hãy cho phép cảm xúc đó được tồn tại như nó vốn là.

Tập vỗ về và “ở cạnh chính mình” 

Thay vì trốn chạy khi cảm giác cô độc ập đến, có thể học cách lùi lại một bước, mở rộng không gian nội tâm để đón nhận những tổn thương. Đó là lúc bạn kiên nhẫn ngồi lại, bao dung và hiện diện trọn vẹn bên cạnh những cảm xúc khó khăn nhất, đúng như cách mà một người lớn ấm áp, thấu hiểu lẽ ra đã phải ngồi lại ôm lấy bạn năm xưa.

Sự bỏ mặc cảm xúc có thể đã để lại một khoảng trống thênh thang trong bạn, biến bạn thành một người lớn luôn loay hoay trong sự cô đơn và dằn xé. Nhưng quá khứ không phải là bản án vĩnh viễn. Hôm nay, khi đã trưởng thành và sở hữu sự thấu hiểu sâu sắc, bạn hoàn toàn có khả năng bước vào khoảng trống đó – ngồi xuống, dang rộng vòng tay và thực sự học cách ở cạnh chính mình.