Làm sao để viết về những tổn thương và nỗi cô độc của cuộc đời người khác mà không biến trang viết thành những lời than vãn, sa đà vào kể lể khiến người đọc cảm thấy ngột ngạt? Đây là câu hỏi mà tôi luôn tự hỏi mình mỗi khi chấp bút hồi ký. Lắng nghe một cuộc đời đầy biến cố là một chuyện, nhưng mang những chuyện đó lên trang sách sao cho trọn vẹn mà không làm người đọc bị “ngợp” lại là cả một hành trình học hỏi không ngừng.
Trong thời gian làm nghề chấp bút sách, tôi nhận ra một cuốn hồi ký thực sự lay động không nằm ở việc chúng ta cố gắng liệt kê trọn vẹn từng sự kiện đã xảy ra. Sức mạnh của trang viết nằm ở khả năng chắt lọc sự thấu hiểu và cách nhìn nhận đằng sau những chất liệu thô của đời sống. Dưới đây là những trải nghiệm và góc nhìn làm nghề mà tôi rút ra được, hy vọng sẽ đem lại chút gợi mở cho những ai cũng đang trăn trở với từng dòng hồi ký.
Người chấp bút nên đứng ở đâu trong cuộc đời của nhân vật?
Đây là trăn trở đầu tiên của tôi khi mới bước chân vào công việc này. Nếu đứng quá xa, trang viết sẽ trở nên lạnh lùng, vô cảm như một bản báo cáo sự kiện. Nhưng nếu cuốn theo dòng cảm xúc của nhân vật, tôi lại dễ bị chìm đắm vào những tổn thương của họ và mất đi sự tỉnh táo cần thiết.
Nghệ thuật chấp bút hồi ký nằm ở việc chọn một điểm đứng cân bằng: đủ gần để thấu cảm sâu sắc, nhưng cũng đủ xa để giữ một sự điềm tĩnh. Người chấp bút không phải là người phán xét, cũng không nên là người “khóc thuê” cho nhân vật. Chúng ta đóng vai trò như một mỏ neo an toàn, một người quan sát thấu suốt giúp nhân vật nhặt nhạnh từng mảnh ký ức, sắp xếp lại và nhìn nhận quá khứ.
Học cách phân định giữa “Hoàn cảnh” và “Câu chuyện”
Những ngày đầu mới bước vào công việc này, tôi từng nghĩ rằng nỗi đau càng lớn, biến cố càng kịch tính thì cuốn sách sẽ tự động hay. Nhưng thực tế không phải vậy, người đọc dễ rơi vào cảm giác mệt mỏi nếu tác giả chỉ mải mê miêu tả sự thảm khốc mà quên mất việc đào sâu ý nghĩa.
Khi ngồi lại với nhân vật để chấp bút hồi ký, tôi luôn cố gắng tách biệt hai yếu tố quan trọng:
- Hoàn cảnh (Situation): Là tất cả những biến cố vật lý diễn ra bên ngoài như tai nạn, sự đổ vỡ, bệnh tật hay nghèo khó. Đây là khung xương thô của tác phẩm, là cái bối cảnh mà số phận đặt nhân vật vào.
- Câu chuyện (Story): Là cuộc hành trình diễn ra bên trong tâm trí. Đó là sự nhận thức, bài học và sự chữa lành mà nhân vật rút ra được sau khi đi qua giông bão. Đây mới chính là linh hồn thực sự giữ chân người đọc.
Nói một cách giản dị, độc giả tìm đến một cuốn hồi ký không phải chỉ để chứng kiến ai đó đã đau khổ hay bế tắc ra sao. Họ tìm kiếm cách mà con người đó đã tương tác, bóc tách và vượt qua nỗi đau để chạm tới sự bình yên trong tâm hồn.
Mượn “bộ lọc ngoại cảnh” để diễn giải nội tâm
Sự cô độc hay những khoảng trống trong tâm hồn là những thứ rất khó gọi tên. Nếu chỉ chăm chăm dùng các từ ngữ đao to búa lớn hay những tính từ bi luỵ, dòng viết sẽ rất dễ sa vào sướt mướt và mang lại cảm giác gượng ép.
Một kỹ thuật mà tôi hay áp dụng là mượn “bộ lọc ngoại cảnh” để gánh bớt sức nặng cảm xúc cho nhân vật. Hãy để không gian, cảnh vật hoặc các chi tiết đời thường lên tiếng thay cho những nghẹn ngào: “Tôi lao mình vào màn đêm đen thăm thẳm, bóng tối nuốt chửng lấy tôi và ôm lấy gương mặt tôi” hay “Đây quả là một nhà máy ngọt ngào, nơi các con tằm dệt nên các ổ kén mỏng manh trước khi chết trong một nồi nước sôi sùng sục” – Thiếu nữ đánh cờ vây
Khi tâm trạng được khúc xạ qua các chi tiết ngoại cảnh, trang viết sẽ có những khoảng thở rất cần thiết. Độc giả sẽ tự mình cảm nhận được độ sâu của nỗi đau một cách tự nhiên nhất, thay vì cảm thấy bị cưỡng ép phải buồn theo ý muốn của tác giả.
Giữ sự chân thật cho người kể chuyện và mạch nhận thức xuyên suốt
Một cuốn hồi ký sẽ rất khó tạo được sự đồng cảm nếu người kể chuyện luôn xuất hiện như một góc nhìn hoàn hảo, không bao giờ phạm sai lầm và chỉ có thế giới bên ngoài là lỗi đạo. Bản thân tôi khi lắng nghe nhân vật luôn cố gắng tìm kiếm sự trung thực, dù đó là sự yếu đuối, sự ích kỷ hay những quyết định sai lầm trong quá khứ.
Người đọc chỉ thực sự đặt niềm tin vào một giọng kể biết đối diện thành thật với chính mình. Cùng với đó, giữ vững “mạch nhận thức” làm sợi dây liên kết toàn bộ tác phẩm là điều vô cùng quan trọng. Mạch nhận thức ấy thể hiện sự chuyển biến nội tâm rõ rệt: từ chỗ bị vùi lấp bởi hoàn cảnh đến lúc tìm lại được sự minh định và hòa giải với quá khứ. Chính sự biến chuyển điềm tĩnh này sẽ để lại dư âm sâu sắc về sự chữa lành trong lòng độc giả.
Vậy tôi viết gì khi chấp bút hồi ký?
Có một câu hỏi tôi ngày càng muốn tìm thấy lời giải đáp trong mỗi cuốn sách mà mình chấp bút: Sau tất cả những chuyện đã qua, nhân vật đã thực sự hiểu gì về chính mình? Một cuốn hồi ký có thể đi qua vài chục năm cuộc đời, nhưng tôi không nghĩ mỗi biến cố đều cần phải gượng ép biến thành một bài học triết lý cao siêu. Điều tôi quan tâm hơn cả là cách một con người thay đổi ra sao và trở thành ai trong hành trình sống ấy.
Có thể ở đầu câu chuyện, họ tin rằng phải hy sinh tất cả thì mới giữ được mái ấm gia đình. Nhiều năm sau, trải qua bao sóng gió, họ mới bừng tỉnh nhận ra mình đã đánh mất bản ngã trong sự hy sinh đó. Để rồi đến một lúc nào đó, họ hiểu ra rằng yêu thương một người không đồng nghĩa với việc phải từ bỏ chính mình.
Những nhận ra như vậy thường không bao giờ xuất hiện ngay tại thời điểm biến cố xảy ra. Con người đôi khi phải đi rất xa khỏi một chuyện cũ, lùi lại đủ lâu mới đủ bình tĩnh để ngoái nhìn. Vì vậy, khi chấp bút hồi ký, tôi không chỉ muốn ghi chép lại một người đã trải qua những gì, mà muốn hiểu những năm tháng ấy đã làm họ thay đổi ra sao, đã để lại trong họ những trăn trở nào và cuối cùng họ nhìn lại chính mình bằng tâm thế ra sao.
Bạn có thể đọc thêm:
Hãy để chúng ta còn biết rung động
Cần thấu cảm đến đâu khi chấp bút hồi ký?
Kết
Chấp bút hồi ký là một công việc cho tôi cơ hội đi ngang qua nhiều cuộc đời. Tôi không biết sau này mình sẽ còn được nghe bao nhiêu câu chuyện nữa, sẽ gặp những con người như thế nào, nhưng ở thời điểm hiện tại, có một điều tôi nghĩ mình đang hiểu thêm đôi chút về con người. – Huỳnh Trang
Con người vốn bất toàn và phức tạp. Mỗi người bước vào đời với một hoàn cảnh khác nhau, mang theo những thiếu thốn, những mong muốn, những nỗi sợ khác nhau. Vì là con người, chúng ta có quyền sai lầm, có những lúc yếu đuối, có khi mơ hồ trước chính lựa chọn của mình. Có những chuyện hôm nay ta cho là đúng, nhiều năm sau nhìn lại mới thấy chưa chắc. Cũng có những quyết định từng khiến ta day dứt rất lâu, nhưng nếu được trở về đúng thời điểm ấy, với đúng con người khi ấy, có lẽ ta vẫn sẽ lựa chọn như vậy.
Càng nghe nhiều câu chuyện, tôi càng thấy một con người hiếm khi chỉ có thể được đặt vào hai phía đúng hoặc sai. Giữa chúng còn có rất nhiều điều khác: hoàn cảnh, giới hạn, nỗi sợ, tình yêu, sự thiếu hiểu biết, những tổn thương chưa được gọi tên, những mong muốn rất con người và đôi khi là một sự lựa chọn mà chính người trong cuộc cũng không biết phải giải thích thế nào.
Vậy nên, khi chấp bút một cuốn hồi ký, tôi không muốn và không dám phán xét nhân vật. Tôi chỉ muốn hiểu họ một cách thấu suốt nhất có thể.
