Tôi nhớ mãi một buổi sáng đầu tháng ba. Tôi ngồi đối diện với khách hàng của mình trong căn phòng riêng yên tĩnh. Đó là một ông cụ đã ngoài 80 tuổi, nhưng vóc dáng vẫn còn khỏe mạnh, đôi mắt toát lên vẻ tinh anh và trí nhớ thì vô cùng minh mẫn. Ông bắt đầu kể cho tôi nghe về cuộc đời mình, giọng nói lưu loát, từng chi tiết, mốc thời gian đều được ông tái hiện một cách cặn kẽ, rõ ràng đến kinh ngạc. Trước mặt tôi, cuốn sổ tay mở sẵn, cây viết nằm im lìm và chiếc máy ghi âm đang nhấp nháy đèn, lặng lẽ ghi lại dòng chảy ký ức của một đời người.
Ông đưa tôi ngược thời gian về những năm tháng chiến tranh bom cày đạn xới, cái thời mà ông cùng đồng đội vào sinh ra tử. Rồi hòa bình lập lại, ông lại tiếp tục dấn thân và hiên ngang đứng vững chốn quan trường. Giọng ông hào sảng, đầy tự hào khi nhắc về những chương đời oanh liệt ấy.
Nhưng rồi, khi câu chuyện chạm đến người vợ quá cố của ông…
Chỉ vừa mới nhắc về bà, đôi mắt tinh anh của ông bỗng đỏ hoe. Những giọt nước mắt kìm nén bấy lâu bắt đầu chảy dài trên gương mặt hằn sâu nếp thời gian. Ông nghẹn giọng, không thể kể tiếp được nữa. Vì lòng hiếu kỳ, tôi cố hỏi thêm vài câu để khơi gợi thêm chi tiết về bà. Nhưng ông chỉ im lặng hồi lâu. Ông nhìn tôi, lắc đầu rồi bảo: “Chuyện đó… nặng nề lắm con ơi…”
Khoảnh khắc đó, tôi cũng buông cây viết xuống. Tôi dừng hỏi, không cố khơi gợi thêm chi tiết để làm ly kỳ câu chuyện, cũng không bấm nút tạm dừng máy ghi âm. Tôi chỉ im lặng ngồi đó, đẩy ly trà ấm về phía ông, và lặng lẽ nhìn ông. Trong căn phòng lúc ấy chỉ còn tiếng thở dài thật khẽ.
Tôi nhận ra bài học rằng công việc của một người chấp bút không phải là lao vào ghi chép như một cái máy, càng không phải là cố khai thác cho bằng hết những góc khuất của nhân vật chỉ để làm tư liệu. Bởi vì tôi biết, linh hồn của một cuốn hồi ký không chỉ nằm ở những câu chuyện được kể ra, mà nó nằm ở chính sự thấu cảm trước những giọt nước mắt và niềm riêng sâu kín của một con người.
Chấp bút là gì và tại sao thấu cảm là điều cốt lõi?
Nhiều người thường nghĩ, nghề chấp bút (ghostwriting) đơn giản là việc người khác nói, mình gõ lại, rồi dùng kỹ thuật văn chương, gọt giũa câu từ cho nó mượt hơn, để đem đi xuất bản. Người ta coi đó là một dịch vụ trao đổi: bạn có câu chuyện, tôi có chữ nghĩa, hai bên hợp tác.
Nhưng thực ra, nếu chỉ có thế, thì công việc này quá hời hợt. Và nếu chỉ cần như thế, như tôi đã từng chia sẻ, công nghệ AI ngày nay hoàn toàn có thể làm tốt hơn chúng ta rất nhiều. Bạn chỉ cần nạp dữ liệu thô, bấm một câu lệnh, vài giây sau sẽ có một bài viết trơn tru. Vậy thì tại sao người ta vẫn cần đến một người chấp bút thật sự?
Với mình câu trả lời nằm ở hai chữ: Thấu cảm.
Với công việc chấp bút, thấu cảm không phải là một kỹ năng thêm vào để bản thảo trông có vẻ mềm mại và cảm xúc hơn. Không, nó là cốt lõi, là nền móng duy nhất để một cuốn sách có thể được sinh ra một cách trọn vẹn. Chấp bút thực ra là việc mình tự nguyện đặt mình vào thế giới của nhân vật, học cách nhìn cuộc đời bằng đôi mắt của họ, cảm nhận nỗi đau bằng trái tim họ, để rồi dùng chữ nghĩa của mình gọi tên những xúc cảm sâu kín nhất mà bấy lâu nay họ chưa biết tỏ cùng ai.
Nhân vật có thể là một vị tướng về hưu, một doanh nhân thành đạt, một người mẹ tảo tần, một phụ nữ thành công đi qua nhiều thương tổn… Họ mang đến cho bạn một khối tư liệu khổng lồ: những ký ức chắp vá, những nỗi đau chưa nguôi, những niềm tự hào thầm kín. Nếu không có sự thấu cảm, bạn sẽ đứng ở bên ngoài cuộc đời họ, nhìn họ như một người quan sát khách quan, lạnh lùng. Bạn sẽ chỉ thấy những sự kiện, những mốc thời gian, những con số.
Khi chưa đủ thấu cảm, bản thảo trông như thế nào?
Nói về thấu cảm thì nghe có vẻ lý thuyết và cao siêu quá đúng không? Để tôi kể cho bạn nghe về bài học xương máu của chính mình khi đặt bút viết hai chương đầu cho cuốn hồi ký của ông cụ ngoài 80 tuổi mà tôi vừa kể ở trên.
Dạo ấy, sau khi ôm một mớ tư liệu, băng ghi âm và ghi chép về nhà, tôi hăm hở đóng cửa viết. Tôi cậy mình có kỹ thuật, có tư duy cấu trúc chuẩn chỉnh, thế là tôi dùng những từ ngữ thật chỉn chu, câu văn nhịp nhàng, trau chuốt. Tôi hí hửng gửi bản thảo đi, lòng thầm nghĩ chắc mọi người sẽ ưng ý lắm.
Nhưng phản hồi tôi nhận lại từ cả mentor lẫn khách hàng (đại diện của gia đình ông cụ) không như mong đợi. Lời nhận xét như sau: “Trang ơi, văn viết nghe thì có vẻ hay, mượt mà đó… nhưng đọc lên là biết ngay không phải câu từ của tác giả. Nó xa lạ lắm.”
Lời nhận xét đó như một gáo nước lạnh dội thẳng vào sự tự mãn của tôi. Tôi mở lại bản thảo, đọc lại thật chậm và chợt thấy xấu hổ. Nhân vật của tôi là một ông cụ Nam Bộ gốc, một vị lãnh đạo cấp cao nhưng xuất thân từ giai cấp nông dân chất phác. Lẽ ra, câu chữ của ông phải mang cái hồn hậu, mộc mạc và cái khí chất hào sảng, kiên cường của một người đi lên từ đồng ruộng. Vậy mà, tôi lại dùng những từ ngữ đầy tính triết lý, hàn lâm và cao siêu.
Khi người viết chưa đủ thấu cảm, chưa thực sự “sống” qua lăng kính của nhân vật, bản thảo sẽ bộc lộ ngay những lỗi sơ đẳng:
- Sự xa lạ trong ngôn ngữ: Bạn quên mất vùng miền, tuổi tác và trải nghiệm sống của nhân vật. Bạn biến một bộ óc tinh anh, thực tế của một cụ già Nam Bộ thành giọng điệu của một người trẻ tuổi thích triết lý suông.
- Sự lệch pha về cảm xúc: Vì chăm chăm vào kỹ thuật kể chuyện, bạn dễ lướt qua những chi tiết đời thường nhưng đắt giá, những thứ làm nên cái chất nông dân thuần túy của nhân vật, để sa đà vào những đoạn mô tả hoành tráng, bóng bẩy nhằm phô diễn chữ nghĩa.
- Sự gượng gạo của một lớp áo quá rộng: Bạn cố tình văn học hóa câu chuyện khiến bản thảo bị kịch tính một cách sống sượng. Chính nhân vật khi đọc lại cũng sẽ thấy ngượng ngùng vì họ không tìm thấy tiếng lòng thực sự của mình trong đó.
Một bản thảo thiếu thấu cảm là một bản thảo “chết”. Nó có thể đúng về mốc thời gian, mượt mà về ngữ pháp, nhưng nó hoàn toàn trống rỗng về mặt linh hồn. Nó giống như một bông hoa nhựa: nhìn từ xa thì rất đẹp, rất hoàn hảo, nhưng lại gần thì không có hương thơm và chạm vào thì lạnh ngắt.
Khi có thấu cảm điều gì thay đổi?
Sau bài học đó, tôi hiểu rằng, khi làm người chấp bút, mình phải trở thành một tấm gương trong suốt, phản chiếu lại một cách chân thực nhất thế giới bên trong của nhân vật, chứ không phải tô vẽ thêm những màu sắc của riêng mình.
Tôi quyết định dừng lại. Tôi tắt màn hình máy tính, mở lại toàn bộ các file ghi âm và ghi chép đã thu thập được từ những buổi trò chuyện trước.
Lần này, tôi không nghe để nhặt nhạnh thông tin nữa. Tôi nghe để cảm nhận.
Tôi ngồi im lặng hàng giờ liền, nghe đi nghe lại giọng kể hào sảng nhưng thỉnh thoảng lại nghẹn lại của ông cụ. Tôi nhắm mắt, cố gắng hình dung ra căn nhà xưa cũ, dòng sông đục ngầu phù sa xứ Nam Bộ. Tôi tập trung nắm bắt từng cách dùng từ mộc mạc, từng nhịp dừng khựng lại, từng tiếng thở dài hay những cái ngắt câu rất đặc trưng của một người già vùng sông nước.
Tôi kiên nhẫn nghiền ngẫm cho đến khi những hình ảnh đó không còn là chữ viết trên giấy, mà trở thành một thước phim sống động chạy trong tâm trí tôi. Khi cái tôi của người viết được hạ xuống để lăng kính của nhân vật tràn vào, câu chữ tự khắc thay đổi.
Tôi bắt tay vào viết lại hai chương đầu. Không còn những từ ngữ triết lý xa xôi, không còn những câu văn uốn lượn bóng bẩy. Thay vào đó là những lời văn gãy gọn, chắc nịch, mang cái chất bộc trực, kiên cường nhưng đầy tình cảm của một người con đất Nam Bộ.
Và phần thưởng lớn nhất của tôi là khi gửi lại bản thảo, mọi người đã đón nhận.
Đọc thêm:
Kết
Tôi không nghĩ thấu cảm hoàn toàn là một món quà trời ban. Đối với tôi, thấu cảm là một năng lực, và đã là năng lực thì hoàn toàn có thể rèn luyện được. Nó giống như việc bạn tập gym cho não bộ mà tôi từng nói, nhưng lần này, là tập gym cho trái tim và đôi tai của mình.
Và bài tập duy nhất, đơn giản nhất nhưng cũng thách thức nhất, chính là: Thật sự lắng nghe.
Trong một thế giới mà ai cũng vội vã, ai cũng muốn nói, muốn trình diễn, muốn đưa ra lời khuyên hay phán xét, thì việc ngồi im để lắng nghe một ai đó đã trở thành một thứ xa xỉ. Lắng nghe ở đây không chỉ là nghe bằng tai để lấy thông tin, mà là nghe bằng cả tâm hồn, bằng sự có mặt trọn vẹn ngay khoảnh khắc đó.
Lắng nghe mà không mang theo những định kiến, không chuẩn bị sẵn câu trả lời trong đầu khi người khác chưa nói xong. Lắng nghe cả những điều họ không nói ra, những cái ngập ngừng, những ánh mắt nhìn vô định, hay cả những tiếng nấc nghẹn nửa chừng.
Khi bạn học được cách im lặng và lắng nghe một cách chân thành, bạn sẽ thấy cuộc đời này có vô vàn những câu chuyện lấp lánh đang chờ được kể. Và khi đó, bạn không chỉ trở thành một người chấp bút tốt, mà bạn đang sống một cuộc đời trọn vẹn và tử tế hơn.
Tôi là Huỳnh Trang – người yêu đọc sách và viết lách, hiện là chấp bút sách và biên tập sách tự do. Nếu bạn đang có một câu chuyện đời, một bản thảo còn dang dở hay một dự án ấp ủ cần một người đồng hành lắng nghe và gọi tên chữ nghĩa bằng sự thấu cảm, đừng ngại nhắn cho Trang nhé. Chúng ta cùng ngồi lại, bên một tách trà, và bắt đầu viết câu chuyện của riêng bạn.
